⛪ Kościół Metamorfosis – pamiątka zwycięstwa

Tuż obok Wieży Lykourgosa stoi kościół Metamorfosis tou Sotiros – Przemienienia Pańskiego. Jego powstanie jest bezpośrednio związane z jednym z najważniejszych wydarzeń rewolucyjnej historii Samos – odparciem osmańskiej floty w sierpniu 1824 roku. Zwycięstwo pozwoliło uchronić wyspę przed inwazją, a mieszkańcy przypisywali ocalenie również boskiej opiece.

Lykourgos Logothetis postanowił upamiętnić zwycięstwo budową świątyni. Prace rozpoczęto w 1831 roku, początkowo wznosząc niewielki jednonawowy kościół. Z czasem budowlę rozbudowano, dodając kolejne części i zachodnie wejście. Świątynia została ukończona już po opuszczeniu Samos przez Logothetisa.

Data nie była przypadkowa. Zwycięstwo nad flotą osmańską związano ze świętem Przemienienia Pańskiego obchodzonym 6 sierpnia. Do dziś przypomina o tym inskrypcja: „Chrystus ocalił Samos 6 sierpnia 1824 roku”. Każdego roku właśnie 6 sierpnia mieszkańcy wyspy obchodzą rocznicę ocalenia Samos.

Warto zajrzeć również do wnętrza. Uwagę zwraca marmurowy ikonostas, wykonany przez miejscowego rzeźbiarza N. Perakisa i datowany na 1907 rok. Kościół jest więc nie tylko sąsiadem dawnej twierdzy. Wieża opowiada o przygotowaniach do obrony Samos, a stojąca obok świątynia – o zwycięstwie, które miało ocalić wyspę.

⚰️ Biały cmentarz nad morzem

Tuż obok kościoła Metamorfosis znajduje się niewielki prawosławny cmentarz. Nie jest częścią odkrytej przez archeologów wczesnochrześcijańskiej zabudowy wzgórza – to znacznie młodsze miejsce pochówku, związane ze współczesnym Pythagorio.

Cmentarz jest niewielki, ale trudno go nie zauważyć. Białe i jasne marmurowe nagrobki stoją pośród wysokich cyprysów, a pomiędzy nimi widać błękit Morza Egejskiego. Na wielu grobach znajdują się fotografie zmarłych, lampki, kwiaty i niewielkie przedmioty pozostawione przez bliskich.

Warto przejść tędy spokojnie, pamiętając, że nie jest to stanowisko archeologiczne ani turystyczna atrakcja, lecz miejsce pamięci mieszkańców Pythagorio. Jego położenie – pomiędzy starymi murami, kościołem i morzem – sprawia jednak, że jest jednym z najbardziej charakterystycznych zakątków wzgórza.

🏗️ Stary zamek dostaje drugie życie

W 1824 roku Lykourgos Logothetis zdecydował, że ruiny dawnego zamku ponownie staną się częścią systemu obronnego Samos. Wzgórze nad portem w Tigani, jak nazywano wówczas dzisiejsze Pythagorio, miało strategiczne położenie – znajdowało się blisko ówczesnej stolicy wyspy, Chory, a jednocześnie pozwalało obserwować morze i chronić południowe wybrzeże przed osmańską flotą.

Odbudowa twierdzy była dużym przedsięwzięciem. Logothetis zwracał się do władz poszczególnych miejscowości i Kościoła o pieniądze, materiały oraz ludzi do pracy. Z miejscowości Lakka sprowadzono specjalistów zajmujących się wypalaniem wapna. Prawdopodobnie właśnie wtedy część marmurowych elementów starego zamku została rozdrobniona i wykorzystana do jego produkcji. Dzisiaj brzmi to jak niszczenie zabytków, ale w XIX wieku stare ruiny traktowano przede wszystkim jako łatwo dostępne źródło materiału budowlanego.

Prace trwały do 1827 roku, ale Logothetis wraz z rodziną zamieszkał w wieży już w 1825 roku, gdy budowa wciąż trwała. Dawna twierdza miała bowiem pełnić kilka funkcji jednocześnie – była punktem obronnym, siedzibą władz i prywatnym domem przywódcy Samos. Nie zbudowano jej jednak całkowicie od podstaw. Wykorzystano pozostałości wcześniejszych fortyfikacji, a dzisiejsza Wieża Lykourgosa powstała w miejscu jednej z wież dawnego bizantyjskiego zamku.

W 1827 roku prace zakończono. Stare wzgórze obronne po raz kolejny zaczęło żyć – tym razem jako centrum władzy i dom rodziny Logothetisa.

🏠 Twierdza, która stała się domem

Wieża Lykourgosa miała chronić mieszkańców, ale jednocześnie musiała nadawać się do codziennego życia. Jej konstrukcja nawiązywała do wież-domów budowanych na Samos w poprzednich stuleciach. Takie kamienne rezydencje należały zwykle do zamożnych mieszkańców i miały zapewniać bezpieczeństwo podczas napadów piratów lub rabusiów.

Najniższa kondygnacja służyła przede wszystkim celom gospodarczym – przechowywano tam zapasy i potrzebne przedmioty. Życie rodzinne toczyło się wyżej. W pomieszczeniach znajdowały się kominki, miejsca do spania oraz charakterystyczne podwyższone części wnętrza. Na górze ustawiano łóżko, natomiast przestrzeń pod podestem wykorzystywano jako schowek.

Dom wciąż jednak pozostawał małą fortecą. Wejście było tylko jedno, okna niewielkie i umieszczone wysoko, a nad drzwiami znajdował się machikuł – otwór, przez który w razie ataku można było razić napastników znajdujących się tuż przy murze.

Logothetis mieszkał tutaj z żoną i dziećmi. W 1827 roku właśnie w wieży urodził się jego trzeci syn. Dzięki temu łatwo zapomnieć, że za grubymi kamiennymi murami nie mieściła się wyłącznie wojskowa kwatera i siedziba władz. Przez niemal dekadę był to również prawdziwy rodzinny dom.

Wieża Lykourgosa Logothetisa – od bizantyjskiego zamku do domu przywódcy Samos

Wieża Lykourgosa wygląda jak niewielka kamienna forteca i właściwie nią jest. Jednak historia tego miejsca zaczęła się na długo przed grecką rewolucją. Pod murami kryją się pozostałości wcześniejszego zamku, bazylik i jeszcze starszych budowli, a sama wieża była nie tylko punktem obronnym, lecz także domem jednego z najważniejszych ludzi w historii Samos.

🏰 Wzgórze starsze niż wieża

Historia tego miejsca nie zaczęła się od Lykourgosa Logothetisa ani nawet od bizantyjskiego zamku. Pierwsze ślady obecności człowieka na wzgórzu Kastro pochodzą już z końca IV tysiąclecia p.n.e. Później znalazło się ono w obrębie potężnie ufortyfikowanego starożytnego Samos i było wykorzystywane przez kolejne stulecia – także w czasach hellenistycznych i rzymskich.

Najbardziej intrygująca jest jednak historia związana z Polikratesem, tyranem, za którego rządów w VI wieku p.n.e. Samos przeżywało okres niezwykłego rozkwitu. Według jednej z hipotez właśnie na tym wzgórzu mógł znajdować się jego pałac. Nie mam jednak dowodu pozwalającego stwierdzić to z całą pewnością.

Przez następne stulecia wzgórze nie straciło znaczenia. Powstawały tu kolejne budowle, a starsze mury i fundamenty wykorzystywano ponownie. Dlatego dzisiejsza Wieża Lykourgosa jest właściwie najmłodszą warstwą miejsca, którego historia liczy kilka tysięcy lat. To, co kryło się pod późniejszą twierdzą, zaczęły odsłaniać dopiero wykopaliska archeologiczne.

⛏️ Co odkryli archeolodzy?

Wykopaliska pokazały, że wzgórze Kastro było wykorzystywane przez tysiące lat, a kolejne budowle powstawały na pozostałościach wcześniejszych. Archeolodzy natrafili tu na ślady zabudowy z okresu hellenistycznego i rzymskiego, a także na fundamenty i fragmenty murów, które później wykorzystano przy wznoszeniu bizantyjskiej twierdzy.

Najciekawsze odkrycia znajdują się po wschodniej stronie wzgórza. Odsłonięto tam pozostałości trzech wczesnochrześcijańskich bazylik z V wieku, zbudowanych w miejscu wcześniejszych budowli z czasów rzymskich. Jedna z nich była wyjątkowo duża – jest uważana za prawdopodobną siedzibę biskupa Samos.

To właśnie wykopaliska pozwoliły zrozumieć, że oglądane dziś ruiny nie są pozostałościami jednego zamku. W tym samym miejscu nakładają się na siebie ślady starożytnego Samos, rzymskiego miasta, pierwszych chrześcijan i późniejszej twierdzy bizantyjskiej. XIX-wieczna Wieża Lykourgosa jest tylko ostatnim dużym rozdziałem tej historii.

⛪ Trzy bazyliki na wzgórzu

Wczesne chrześcijaństwo, bazyliki z V wieku i największa z nich, uważana za prawdopodobną Zanim wzgórze Kastro stało się twierdzą, było ważnym miejscem dla pierwszych chrześcijan na Samos. W V wieku na jego wschodniej stronie powstały aż trzy wczesnochrześcijańskie bazyliki. Ich pozostałości możemy oglądać do dziś w sąsiedztwie Wieży Lykourgosa.

Najpierw, na początku V wieku, zbudowano niewielką bazylikę. Później obok niej powstała znacznie większa świątynia – największa wczesnochrześcijańska bazylika odkryta na Samos. Jej rozmiary i znaczenie sprawiły, że archeolodzy wiążą ją z siedzibą biskupa wyspy. Trzecia, znacznie późniejsza bazylika znajdowała się w pobliżu południowych murów. Co ciekawe, świątynie nie powstały na pustym terenie – wykorzystano miejsce i fundamenty wcześniejszych budowli z okresu późnorzymskiego.

Ruiny są dziś fragmentaryczne, dlatego bez znajomości ich historii łatwo przejść obok nich i zobaczyć jedynie kamienne fundamenty. Tymczasem przypominają, że kilkaset lat przed powstaniem bizantyjskiego zamku wzgórze było jednym z ważnych ośrodków chrześcijańskiego Samos.

🧱 Bizantyjski zamek

Wraz ze zmianą sytuacji na Morzu Egejskim wzgórze Kastro zyskało nowe znaczenie. Bizantyjska twierdza powstała tu najwcześniej pod koniec VII wieku, w okresie, gdy Samos było narażone na arabskie najazdy, a mieszkańcy szukali bezpieczniejszych, łatwych do obrony miejsc. Zamek wzniesiono częściowo na starszych fundamentach, wykorzystując pozostałości wcześniejszej zabudowy.

Położenie było idealne. Z niewysokiego wzgórza można było kontrolować port i obserwować morze, skąd mogło nadejść zagrożenie. Z czasem fortyfikacje rozbudowywano i naprawiano, a w średniowieczu o Samos rywalizowali Bizantyjczycy, Genueńczycy i władcy tureccy. W XIV wieku wyspa znalazła się pod kontrolą genueńskiego rodu Giustiniani, który prawdopodobnie również wzmacniał tutejsze umocnienia.

Po przejęciu Samos przez Osmanów w XV wieku i opuszczeniu wyspy przez znaczną część mieszkańców twierdza stopniowo traciła znaczenie i popadała w ruinę. Nie zniknęła jednak całkowicie. Kilka stuleci później jej pozostałości wykorzystał Lykourgos Logothetis, który uznał stare wzgórze nad portem za najlepsze miejsce do ponownej obrony Samos.

⚔️ Kim był Lykourgos Logothetis?

Lykourgos Logothetis naprawdę nazywał się Georgios Paplomatas. Urodził się w 1772 roku w Neo Karlovasi na Samos. Zdobył dobre wykształcenie, a jako młody człowiek wyjechał z wyspy i trafił na dwór hospodara Wołoszczyzny Konstantinosa Ypsilantisa. Około 1800 roku otrzymał tytuł „Logothetis”, który z czasem stał się częścią nazwiska, pod jakim przeszedł do historii.

Na Samos zaangażował się w działalność polityczną i stanął po stronie ruchu Karmanioli, domagającego się ograniczenia władzy miejscowych możnych. W 1818 roku przystąpił do Filiki Eteria – tajnej organizacji przygotowującej greckie powstanie przeciwko Imperium Osmańskiemu. Wtedy przyjął imię Lykourgos, nawiązujące do legendarnego prawodawcy starożytnej Sparty.

Gdy w 1821 roku rozpoczęła się grecka rewolucja, powrócił na Samos i szybko stał się jednym z jej najważniejszych przywódców. Organizował obronę wyspy, stworzył własny system administracji i stanął na jej czele. Samos zdołało odeprzeć kolejne próby osmańskiego desantu, a Logothetis uznał, że wyspa potrzebuje miejsca, z którego można byłoby kontrolować port i bronić południowego wybrzeża. Wybrał dobrze znane nam już wzgórze Kastro.

To właśnie tutaj w 1824 roku rozpoczęła się kolejna odsłona historii starego zamku.

🛁 Łaźnia w kamiennej wieży

W warownej rezydencji znalazło się miejsce na coś, czego raczej nie spodziewamy się za grubymi murami – prywatną łaźnię. Urządzono ją w niewielkim prostokątnym pomieszczeniu w północnej części wieży, niedaleko kuchni. Nakrywała ją kopuła z niewielkimi okrągłymi i prostokątnymi otworami, przez które do wnętrza wpadało światło.

Łaźnia nawiązywała do tradycji kąpieli znanej jeszcze z czasów rzymskich i bizantyjskich, ale była znacznie prostsza. Nie miała hypocaustum, czyli systemu ogrzewania pod podłogą. Gorącą wodę najprawdopodobniej przygotowywano w kotle ustawionym przy palenisku w sąsiedniej kuchni, a następnie przynoszono ją do łaźni w naczyniach.

To niewielkie pomieszczenie pokazuje Wieżę Lykourgosa z zupełnie innej strony. Za murami przygotowanymi do obrony toczyło się zwyczajne życie – gotowano, spano, wychowywano dzieci i dbano o codzienną higienę. Właśnie takie szczegóły pozwalają dziś zobaczyć w twierdzy nie tylko zabytek, ale również dawny dom.

🚪 Lykourgos opuszcza Samos

Historia Lykourgosa w wieży zakończyła się w 1834 roku. Decyzje mocarstw europejskich sprawiły, że Samos nie zostało włączone do niepodległego państwa greckiego, lecz stało się autonomicznym księstwem pozostającym pod zwierzchnictwem Imperium Osmańskiego. Logothetis, który nie zaakceptował nowego porządku, musiał opuścić wyspę wraz z rodziną. Zabrali tylko najpotrzebniejsze rzeczy, pozostawiając w wieży przedmioty, których nie mogli ze sobą wywieźć.

W opuszczonej twierdzy umieszczono turecki garnizon, ale jej znaczenie szybko malało. Z dokumentów z 1836 roku wynika, że podczas kolejnych grabieży z zamku zniknęło wiele pozostawionych przedmiotów. Już w 1840 roku niemiecki archeolog Ludwig Ross zastał to miejsce opuszczone.

Niedługo po wyjeździe Logothetisa wydarzyła się tu jeszcze jedna niezwykła historia. W 1834 roku podjęto próbę wywiezienia do Konstantynopola starożytnych zabytków odnalezionych podczas prac przy zamku – wśród nich trzech uszkodzonych posągów, reliefów i inskrypcji. Transport nigdy jednak nie dotarł do celu, ponieważ statek zatonął.

Ostatecznie w 1863 roku syn Lykourgosa, Alexandros, sprzedał zamek wraz z wieżą państwu samijskiemu. Twierdza, która przez kilka lat była centrum władzy i rodzinnym domem jednego z przywódców rewolucyjnego Samos, zaczynała kolejny rozdział swojej historii.

🏛️ Co kryje dzisiaj Wieża Lykourgosa?

Dzisiaj wnętrze Wieży Lykourgosa zajmuje niewielkie muzeum, ale jego ekspozycja opowiada historię znacznie dłuższą niż życie samego Logothetisa. Obok jego losów i działalności poznajemy dzieje wzgórza Kastro, bizantyjskiego zamku oraz średniowiecznego i nowożytnego Samos. Pokazywane są również znaleziska z terenu zamku, dawnego Tigani i innych bizantyjskich stanowisk na wyspie.

W gablotach można zobaczyć m.in. fragmenty ceramiki, monety, pieczęcie, elementy architektoniczne i przedmioty codziennego użytku. Szczególnie ciekawe są naczynia, które pozwalają podejrzeć zwyczajne życie dawnych mieszkańców – transportowano w nich wino i oliwę, gotowano posiłki, przechowywano żywność. Niektóre z nich pochodzą jeszcze z okresu wczesnobizantyjskiego.

Dużą część ekspozycji tworzą mapy, dawne ryciny, dokumenty oraz tablice pokazujące, jak zmieniało się wzgórze przez kolejne stulecia. To właśnie tutaj można zrozumieć, że dzisiejsza wieża jest tylko najmłodszą częścią znacznie starszej historii. Muzeum opowiada również o rewolucji na Samos, działalności Lykourgosa, odbudowie twierdzy i codziennym życiu jego rodziny.

Warto więc wejść do środka nawet wtedy, gdy sama ekspozycja wydaje się na pierwszy rzut oka skromna. To właśnie tutaj ruiny oglądane wcześniej na wzgórzu zaczynają układać się w jedną historię.

👀 Nie przegap

Zwiedzając wzgórze Kastro, warto patrzeć nie tylko na samą Wieżę Lykourgosa. Najciekawsze jest tutaj zestawienie miejsc pochodzących z zupełnie różnych epok, które znajdują się niemal obok siebie.

👉 Ruiny trzech wczesnochrześcijańskich bazylik – same fundamenty mogą być mało czytelne, ale jedna ze świątyń była największą wczesnochrześcijańską bazyliką odkrytą na Samos i prawdopodobnie pełniła funkcję siedziby biskupa.

👉 Pozostałości starszych murów – Wieża Lykourgosa nie powstała na pustym wzgórzu. Wypatruj fragmentów wcześniejszych fortyfikacji, na których później oparto kolejne budowle.

👉 Machikuł nad wejściem do wieży – niewielki element zdradzający jej obronny charakter. W razie ataku pozwalał razić przeciwnika stojącego bezpośrednio pod wejściem.

👉 Łaźnię wewnątrz wieży – jedno z najbardziej zaskakujących pomieszczeń. Zwróć uwagę na kopułę z niewielkimi otworami doprowadzającymi światło.

👉 Dawne mapy i ryciny w muzeum – pokazują wzgórze i okolice Pythagorio jeszcze sprzed odbudowy twierdzy przez Lykourgosa.

👉 Kościół Metamorfosis – zajrzyj do środka i zwróć uwagę na marmurowy ikonostas. Świątynia przypomina o zwycięstwie nad flotą osmańską w 1824 roku.

👉 Biały cmentarz i widok na morze – niewielki cmentarz pośród cyprysów ma wyjątkowe położenie. Warto podejść również dla widoku na wybrzeże i Morze Egejskie.

ℹ️Informacje praktyczne

🗺️GPS: 37.68854, 26.93958

🕒 Godziny otwarcia:

8:30–15:30 w poniedziałki, środy, czwartki, soboty i niedziele.

wtorki i piątki jest zamknięte

🎟️ Bilety: bezpłatny

🚗 Parking: samochodem można podjechać w okolice wzgórza. W pobliżu znajduje się publiczny parking, ale w sezonie liczba wolnych miejsc może zależeć od pory dnia.