Woda na Lanzarote
💧 Skąd bierze się woda na Lanzarote?
Lanzarote otacza Atlantyk, a mimo to przez stulecia brak słodkiej wody był jednym z największych problemów jej mieszkańców. Na wyspie nie ma stałych rzek, a opady są niewielkie i nieregularne.
Dziś większość wody dostarczanej mieszkańcom powstaje z wody Atlantyku dzięki odsalaniu. Jak radzono sobie wcześniej i co zmieniło uruchomienie pierwszej odsalarki?
🌧️ Wyspa, na której brakuje wody
Lanzarote należy do najbardziej suchych wysp archipelagu kanaryjskiego. Według danych AEMET na stacji przy lotnisku średnia roczna suma opadów wynosi około 111 mm, przy czym większość deszczu przypada na miesiące jesienne i zimowe. Latem opady są znikome.
Niewielka wysokość wyspy sprawia, że Lanzarote nie zatrzymuje wilgotnych mas powietrza tak skutecznie jak wysokie wyspy archipelagu. Dodatkowo woda łatwo przenika przez porowate, wulkaniczne podłoże lub podczas intensywnych opadów szybko spływa barrancos – okresowymi korytami.
Dlatego na Lanzarote nie powstały stałe rzeki ani naturalne zasoby wód powierzchniowych, które mogłyby zapewnić mieszkańcom regularne zaopatrzenie w słodką wodę.
💡 111 mm opadów – co to właściwie znaczy?
To około 111 litrów deszczu na 1 m² w ciągu całego roku. Dla porównania w Warszawie roczna suma opadów jest około pięciokrotnie większa.
🏺 Skąd wodę brali Majos?
Pierwsi mieszkańcy Lanzarote – Majos – musieli radzić sobie bez rzek i regularnych opadów. Wykorzystywali przede wszystkim wodę deszczową gromadzącą się w naturalnych zagłębieniach terenu oraz nieliczne miejsca, w których można było dotrzeć do wód podziemnych.
💡 Kim byli Majos?
Majos byli rdzennymi mieszkańcami Lanzarote przed europejskim podbojem wyspy na początku XV wieku. Ich pochodzenie, sposób życia i archeologiczne ślady opisujemy szerzej na stronie:
👉 Majos na Lanzarote – kim byli pierwsi mieszkańcy wyspy?
💧 Każda kropla była cenna – jak zbierano deszczówkę?
Po rozpoczętym w 1402 roku europejskim podboju Lanzarote rozwijano system gromadzenia deszczówki. Wodę spływającą z dachów, podwórek i zboczy kierowano do zbiorników, w których można było zachować ją na długie okresy bez opadów. Wykorzystywano przede wszystkim aljibes i maretas.
🕳️ Aljibes – woda ukryta pod ziemią
Aljibe to zamknięta cysterna, najczęściej częściowo lub całkowicie zagłębiona w ziemi. Deszczówkę doprowadzano do niej kanałami z dachów i odpowiednio przygotowanych powierzchni wokół zabudowań.
Zamknięcie zbiornika ograniczało parowanie i zanieczyszczenie wody. Dlatego aljibes budowano przy domach i gospodarstwach, tworząc własne zapasy na okres suszy.
🌧️ Maretas – większe zbiorniki na wodę
Maretas były otwartymi zbiornikami, do których kierowano wodę spływającą z większego obszaru. Często wykorzystywano naturalne zagłębienia terenu, które pogłębiano i przystosowywano do magazynowania deszczówki.
👑 Gran Mareta de Teguise – wielki magazyn wody
Najważniejszym tego typu zbiornikiem na Lanzarote była Gran Mareta de Teguise, nazywana również Mareta de la Villa. Powstała w miejscu naturalnego zagłębienia, prawdopodobnie wykorzystywanego do gromadzenia wody już przez Majos. Po podboju system rozbudowywano, a kolejne ważne prace przeprowadzono w XVI wieku za czasów Agustína de Herrera y Rojas.
Do marety spływała deszczówka z okolicznych terenów, m.in. ze zboczy Guanapay. Zbiornik służył nie tylko mieszkańcom Teguise – podczas suszy po wodę przybywano również z innych części wyspy. O maretę dbali mieszkańcy, a specjalny maretero pilnował zbiornika i zasad korzystania z wody.
W XVII wieku w okolicach Teguise istniały trzy publiczne maretas. Mareta de la Villa była przeznaczona dla ludzi, pozostałe przede wszystkim dla zwierząt. W czasie dotkliwego niedoboru wody również te zbiorniki rezerwowano dla mieszkańców.
Gran Mareta służyła mieszkańcom przez stulecia. W 1963 roku rozpoczęto jej częściowe zasypywanie.
🎯 GPS: 29.0603, -13.5597 – teren dawnej Gran Mareta de Teguise
💡 Czy wiesz, że…?
Po wodę do Gran Mareta przyjeżdżano z różnych części Lanzarote. Wodę ładowano do bukłaków, naczyń i beczek przewożonych na wielbłądach. Według źródeł zwykle docierało tu około 250 wielbłądów tygodniowo. W okresie czyszczenia marety część z nich przywoziła kamienie do wzmacniania jej murów, a w drogę powrotną zabierała wodę.
⛰️ Woda ukryta w górach
Deszczówkę gromadzono nie tylko na powierzchni. Woda przenikająca przez skały wulkaniczne zatrzymywała się na mniej przepuszczalnych warstwach, tworząc niewielkie zasoby wód podziemnych. Najważniejszym miejscem ich pozyskiwania był masyw Famara.
⛏️ Galerie wodne
Aby dostać się do wody, w zboczach drążono galerie – poziome tunele przecinające warstwy wodonośne. Odpowiednie nachylenie pozwalało wydobytej wodzie wypływać na zewnątrz dzięki grawitacji.
Pierwszą dużą galerię w Famara zaczęto drążyć w 1926 roku w Barranco del Rincón de la Paja. Osiągnęła 1383 m długości, a początkowo uzyskiwano z niej około 10 litrów wody na sekundę. Najważniejsze galerie powstały jednak w latach 50. i 60. XX wieku.
Przełom nastąpił w 1953 roku, gdy ukończono system doprowadzający wodę z galerii Famara do Arrecife. Po raz pierwszy na Lanzarote jedna z miejscowości otrzymała wodę dostarczaną siecią.
💡 Czy wiesz, że…?
Jeszcze w połowie XX wieku każdego ranka do galerii Famara przybywało ponad 50 wielbłądów i osłów, na których rozwożono wodę do różnych części Lanzarote. Po wodę przychodzili również mieszkańcy z własnymi naczyniami.
🚢 Kiedy wody naprawdę brakowało
W latach suszy zapasy zgromadzone w aljibes i maretas, studnie oraz woda pozyskiwana z galerii nie wystarczały mieszkańcom Lanzarote. Niedobory stawały się szczególnie dotkliwe wraz ze wzrostem liczby ludności i zapotrzebowania na wodę.
Jednym z rozwiązań było sprowadzanie wody statkami. Trafiała ona przede wszystkim do portu w Arrecife, skąd była następnie rozprowadzana. W XX wieku transport morski stał się ważnym awaryjnym sposobem uzupełniania niedoborów wody na wyspie.
Sytuacja była szczególnie trudna w latach 50. i na początku 60. XX wieku. Rozbudowywano galerie w Famara, budowano zbiorniki i sieć wodociągową, a mimo to dostępnej wody nadal było za mało. To właśnie narastający problem zaopatrzenia wyspy doprowadził do poszukiwania rozwiązania, które uniezależniłoby Lanzarote od deszczu, podziemnych zasobów i dostaw statkami.
🌊 Przełom – Lanzarote zaczyna produkować wodę z morza
Prawdziwy przełom nastąpił na początku lat 60. XX wieku. Wobec narastających niedoborów wody przedsiębiorcy Manuel Díaz Rijo i José Antonio Rodríguez Martín zdecydowali się wykorzystać rozwiązanie wówczas na Wyspach Kanaryjskich pionierskie – odsalanie wody morskiej.
W 1964 roku w Arrecife uruchomiono instalację Termolanza, pierwszą na Wyspach Kanaryjskich dużą odsalarkę przeznaczoną do zaopatrywania ludności. Wykorzystywała destylację wielostopniową (MSF – Multi-Stage Flash), czyli technologię opartą na odparowywaniu i skraplaniu wody, a nie stosowaną powszechnie dzisiaj odwróconą osmozę.
Zakład mógł początkowo produkować około 2300 m³ słodkiej wody na dobę, a jednocześnie wytwarzał energię elektryczną. Po raz pierwszy Lanzarote otrzymała źródło wody, które nie zależało od deszczu ani niewielkich naturalnych zasobów wyspy.
💡 Dlaczego było to tak ważne?
Odsalanie nie tylko rozwiązywało problem niedoboru wody. Stworzyło również warunki do dalszego rozwoju Arrecife, infrastruktury wyspy, rosnącej liczby mieszkańców, a później także turystyki. Lanzarote zaczęła wykorzystywać to, czego miała pod dostatkiem – wodę Atlantyku.
⚙️ Jak z wody morskiej powstaje woda słodka?
Współczesne odsalarnie na Lanzarote wykorzystują przede wszystkim odwróconą osmozę. Woda pobrana z Atlantyku jest najpierw oczyszczana z zawiesin i innych zanieczyszczeń, a następnie pod wysokim ciśnieniem przepuszczana przez specjalne membrany.
Membrany zatrzymują sole i większość rozpuszczonych substancji, przepuszczając cząsteczki wody. W efekcie powstają dwa strumienie: odsolona woda oraz silniej zasolona solanka, która jest odprowadzana z instalacji.
Uzyskana woda wymaga jeszcze uzdatnienia i mineralizacji, zanim trafi do zbiorników i sieci wodociągowej.
🌊 Atlantyk → 🔎 oczyszczanie → ⚙️ odwrócona osmoza → 💧 uzdatnianie → 🚰 sieć wodociągowa
💡 Czy odsolona woda jest słona?
Nie. Membrany usuwają z niej zdecydowaną większość soli. Charakterystyczny smak wody z kranu na Lanzarote nie oznacza więc, że do sieci trafia po prostu „rozcieńczona woda morska”.
🚰 Skąd bierze się woda w kranie na Lanzarote dzisiaj?
Dziś ponad 90% wody na Lanzarote pochodzi z odsalania wody morskiej.
🥛 Czy można pić wodę z kranu na Lanzarote?
Tak. Woda dostarczana siecią jest wodą pitną i podlega kontroli sanitarnej. Operator sieci potwierdza, że spełnia wymagania dla wody przeznaczonej do spożycia. Jest wodą miękką i słabo zmineralizowaną.
🌱 A skąd bierze się woda dla roślin?
Do nawadniania wykorzystuje się zarówno wodę odsoloną, jak i wodę odzyskaną ze ścieków. Na wyspie działa osobna sieć jej dystrybucji, a zasoby przeznaczone dla rolnictwa są zwiększane – w 2025 roku uruchomiono m.in. nową instalację produkującą 2500 m³ odsolonej wody dziennie na potrzeby nawadniania.
🍇 Jak La Geria radzi sobie niemal bez podlewania?
Tradycyjne winnice La Gerii wykorzystują picón – porowaty materiał wulkaniczny, który pochłania wilgoć z powietrza i ogranicza jej parowanie z gleby. Winorośle sadzi się w zagłębieniach osłoniętych kamiennymi murkami przed wiatrem.
👉 La Geria – winnice na wulkanicznej ziemi
🏨 Ile wody zużywa turystyczna Lanzarote?
Turystyka jest największym odbiorcą dostarczanej wody na wyspie. Według danych wykorzystanych w Planie Hydrologicznym Lanzarote sektor turystyczny odpowiadał za około 44,5% zużycia, podczas gdy gospodarstwa domowe za 35,2%, a pola golfowe za kolejne 2,5%.
To pokazuje, dlaczego rozwój odsalania był tak ważny również dla rozwoju turystyki na Lanzarote.
♻️ Co dzieje się z wodą po użyciu?
Ścieki trafiają do oczyszczalni, a część oczyszczonej wody jest poddawana regeneracji i ponownie wykorzystywana. Dzięki temu część wody na Lanzarote może zostać wykorzystana ponownie.