Pitagoras z Samos – kim był i co naprawdę odkrył?

Pomnik stoi na końcu portowego nabrzeża w Pythagorio, obok ogromnego trójkąta. Wystarczy jedno spojrzenie, żeby przypomnieć sobie szkolne a² + b² = c². Pitagoras z Samos – jeden z tych ludzi starożytności, których nazwisko zna niemal każdy. Tylko czy naprawdę znamy jego historię?

Im bardziej próbujemy oddzielić fakty od późniejszych opowieści, tym ciekawsza staje się jego postać. Filozof, nauczyciel, twórca niezwykłej wspólnoty, człowiek wierzący w wędrówkę dusz, któremu przypisano jedno z najsłynniejszych twierdzeń matematycznych. A wszystko zaczęło się tutaj – na Samos.

👦 Pitagoras – chłopiec z Samos

Pitagoras urodził się około 570 roku p.n.e. na Samos, wyspie leżącej zaledwie kilka kilometrów od wybrzeży Azji Mniejszej. To właśnie tutaj spędził dzieciństwo i młodość. Nie znamy jednak dokładnej daty ani miejsca jego narodzin. Większość informacji o pierwszych latach jego życia pochodzi ze źródeł napisanych znacznie później, dlatego trudno dziś oddzielić fakty od historii, które przez stulecia narastały wokół jego postaci.

Według tradycji jego ojcem był Mnesarchos. Już w starożytności pojawiały się jednak różne wersje dotyczące pochodzenia rodziny Pitagorasa. Znacznie pewniejsze jest samo związanie filozofa z Samos – najstarsze źródła nazywają go Samijczykiem, a współczesne badania przyjmują, że na wyspie dorastał.

Było to Samos zupełnie inne od tego, które znamy dzisiaj. Pitagoras dorastał w VI wieku p.n.e., gdy wschodnia część świata greckiego przeżywała okres niezwykłego rozwoju. Po drugiej stronie cieśniny znajdowały się jońskie miasta Azji Mniejszej, w tym Milet – jeden z najważniejszych ośrodków rodzącej się greckiej filozofii. Samos leżało więc w miejscu, przez które przenikały się idee, towary i wpływy różnych kultur.

📜 Skąd właściwie znamy historię Pitagorasa?

Pitagoras nie pozostawił po sobie żadnych pism, a relacje jego bezpośrednich uczniów również się nie zachowały. Dlatego odtworzenie jego życia przypomina trochę układanie historii z fragmentów rozsianych w dziełach późniejszych autorów.

Jednym z najważniejszych jest Jamblich, grecki filozof żyjący na przełomie III i IV wieku n.e., czyli około 800 lat po Pitagorasie. Napisał Żywot Pitagorasa, w którym zebrał wcześniejsze tradycje dotyczące filozofa, jego podróży, sposobu nauczania i wspólnoty pitagorejskiej. Korzystał przy tym ze starszych źródeł, z których część nie zachowała się do naszych czasów.

Dlatego będziemy do Jamblicha często wracać. Trzeba jednak pamiętać, że pisał wiele stuleci po wydarzeniach, które opisywał, a jego dzieło łączy informacje historyczne z tradycją, anegdotami i opowieściami, których dzisiaj nie jesteśmy w stanie potwierdzić.

🌍 Dokąd podróżował Pitagoras?

Pitagoras nie spędził całego życia na rodzinnej Samos. Starożytni autorzy przypisywali mu liczne podróże, a najważniejsze miejsce w tych opowieściach zajmuje Egipt. Taki kierunek nie powinien dziwić. W VI wieku p.n.e. Egipt posiadał znacznie starszą od greckiej tradycję piśmienniczą i ogromny zasób wiedzy praktycznej, między innymi w medycynie, matematyce i astronomii. Grecy utrzymywali z Egiptem kontakty handlowe i intelektualne, a egipska wiedza budziła w świecie greckim duże zainteresowanie.

Pobyt Pitagorasa w Egipcie nie pojawia się dopiero w późnych legendach. Już Isokrates, żyjący w IV wieku p.n.e., pisał, że Pitagoras udał się do Egiptu, gdzie zainteresował się tamtejszą religią i obrzędami. Późniejsi biografowie rozbudowali tę historię, opisując jego kontakty z kapłanami i naukę w egipskich świątyniach.

Najbardziej szczegółową wersję przekazał Jamblich, który żył około 800 lat po Pitagorasie. Według niego Samijczyk spędził w Egipcie aż 22 lata. Miał w tym czasie odwiedzać świątynie, poznawać wiedzę kapłanów, studiować geometrię i astronomię oraz uczestniczyć w egipskich obrzędach religijnych. Liczby 22 lat nie jesteśmy dziś w stanie potwierdzić, ale warto ją przytoczyć właśnie jako informację pozostawioną przez jednego ze starożytnych biografów Pitagorasa.

Według tej samej tradycji pobyt w Egipcie zakończył się dramatycznie. W 525 roku p.n.e. kraj został podbity przez perskiego króla Kambyzesa II. Jamblich twierdzi, że Pitagoras został wówczas wzięty do niewoli i przewieziony do Babilonu. Tam miał zetknąć się z magami i kapłanami oraz poznawać ich wiedzę. Jamblich podaje, że w Babilonii spędził kolejne 12 lat, zanim odzyskał wolność i mógł wrócić na Samos.

Jeśli przyjąć chronologię Jamblicha, otrzymujemy więc niezwykłą historię: 22 lata w Egipcie i 12 lat w Babilonii. Oznaczałoby to ponad trzy dekady spędzone poza rodzinną wyspą. Nie możemy jednak traktować tych liczb jak dat zapisanych w dokumentach z życia Pitagorasa. Jamblich pisał wiele stuleci później, a jego biografia łączy informacje historyczne z tradycją i legendą.

Późniejsze przekazy wysyłają Pitagorasa również do Fenicji, gdzie miał przebywać w Sydonie i kontaktować się z tamtejszymi kapłanami. W innych opowieściach lista jego podróży staje się jeszcze dłuższa. Im dalej jednak od Egiptu i Babilonii oraz im więcej szczegółów otrzymujemy, tym ostrożniej trzeba je traktować.

Nie oznacza to jednak, że sam obraz Pitagorasa jako podróżnika jest nieprawdopodobny. Samos leżało przy wybrzeżu Azji Mniejszej i należało do świata intensywnych kontaktów morskich. Samijskie statki docierały daleko poza Morze Egejskie, a wyspa utrzymywała kontakty również z Egiptem. Dla młodego Samijczyka podróżującego w poszukiwaniu wiedzy Egipt nie był więc miejscem znajdującym się poza granicami znanego mu świata.

🏛️ Powrót na Samos i „szkoła” Pitagorasa

Po wielu latach spędzonych poza rodzinną wyspą Pitagoras miał powrócić na Samos. I już tutaj pojawia się problem, który będzie nam towarzyszył jeszcze nieraz – starożytne źródła nie pozwalają ułożyć jego życia w jedną spójną chronologię. Jeśli przyjąć opowieść Jamblicha o 22 latach w Egipcie i kolejnych 12 w Babilonii, Pitagoras miał w chwili powrotu około 56 lat. Tymczasem znacznie wcześniejsza tradycja zachowana przez Arystoksenosa mówi, że około czterdziestego roku życia opuścił Samos i przeniósł się do Italii. Obie wersje nie mogą być jednocześnie prawdziwe.

Nie wiemy więc, ile naprawdę trwały jego podróże ani w jakim wieku wrócił na Samos. Według późniejszych biografów po powrocie próbował jednak przekazywać Samijczykom zdobytą wiedzę – i podobno nie spotkał się z takim zainteresowaniem, jakiego oczekiwał.

Jamblich opowiada, że Pitagoras chciał zachęcić mieszkańców wyspy do nauki matematyki, lecz Samijczycy nie byli szczególnie chętni do poświęcania czasu na jego lekcje. Filozof miał więc znaleźć młodego człowieka, również noszącego imię Pitagoras, który był biedny, ale zainteresowany ćwiczeniami i nauką. Nauczyciel zaproponował mu niezwykły układ – za każdą opanowaną lekcję miał płacić uczniowi. Po pewnym czasie, kiedy młody Pitagoras naprawdę polubił naukę, sytuacja się odwróciła: to uczeń miał być gotowy płacić nauczycielowi, aby móc kontynuować zajęcia. To barwna historia pochodząca z późnego źródła, ale dobrze pokazuje, jak starożytna tradycja wyobrażała sobie początki nauczania Pitagorasa na Samos.

Z jego pobytem na wyspie wiąże się także tajemnicze Półkole Pitagorasa. Jamblich twierdzi, że Pitagoras założył w mieście miejsce zwane Semicircle of Pythagoras. Nie była to „szkoła” w dzisiejszym znaczeniu tego słowa. Miało to być miejsce, w którym Pitagoras spotykał się z ludźmi i nauczał. Według Jamblicha jeszcze wiele stuleci później Samijczycy zbierali się tam, aby dyskutować o sprawach publicznych.

Gdzie znajdowało się Półkole? Tego nie wiemy. Nie udało się zidentyfikować w dzisiejszym Pythagorio stanowiska archeologicznego, które można byłoby z nim wiarygodnie utożsamić. Dlatego nie należy szukać na mapie kolejnego zabytku o nazwie „Szkoła Pitagorasa”. Półkole znamy przede wszystkim z późnej tradycji literackiej.

Jamblich wspomina również o drugim miejscu związanym z pobytem Pitagorasa na Samos – jaskini poza miastem, w której filozof miał spędzać czas na nauce i badaniach. Czy można ją utożsamić z dzisiejszą Jaskinią Pitagorasa na zboczach Kerkis? Do tego jeszcze wrócimy.

Najważniejsza „szkoła Pitagorasa” miała jednak powstać nie na Samos, lecz w Krotonie w południowej Italii. Pobyt na rodzinnej wyspie był tylko etapem pomiędzy jego podróżami a stworzeniem wspólnoty, dzięki której idee pitagorejskie przetrwały kolejne stulecia.

🕳 Jaskinia Pitagorasa

Na zachodzie Samos, wysoko na zboczach góry Kerkis, znajduje się jedno z najbardziej znanych miejsc związanych z Pitagorasem. Według lokalnej tradycji filozof miał schronić się tutaj przed tyranem Polikratesem, którego rządy pozostawały w konflikcie z jego poglądami. Trudno dostępna jaskinia ukryta w górach miała stać się jego miejscem schronienia, rozmyślań i nauki.

Co ciekawe, sama opowieść o Pitagorasie korzystającym z jaskini na Samos ma korzenie w źródłach antycznych. Jamblich w Żywocie Pitagorasa pisał, że filozof urządził sobie poza miastem jaskinię, w której spędzał dni i noce, prowadząc swoje badania i przebywając z niewielką grupą uczniów. Jamblich nie podał jednak jej lokalizacji ani nie napisał w tym miejscu, że Pitagoras ukrywał się tam przed Polikratesem. Nie możemy więc mieć pewności, że opisywał właśnie jaskinię na Kerkis.

Dzisiejsza Jaskinia Pitagorasa znajduje się wysoko nad okolicą Marathokampos. Oficjalne materiały Samos opisują w tym miejscu właściwie dwie jaskinie położone blisko siebie. Pierwsza związana jest z niewielkim kościołem Panagia Sarantaskaliotissa, druga, położona około 70 metrów dalej i nieco wyżej, nazywana jest Jaskinią Pitagorasa.

Czy Pitagoras rzeczywiście się w niej ukrywał? Tego nie potrafimy potwierdzić. Wiemy natomiast, że tradycja o Pitagorasie korzystającym z jaskini na Samos jest znacznie starsza niż współczesna turystyka, a konflikt filozofa z rządami Polikratesa również pojawia się w starożytnych przekazach. Dzisiejsza Jaskinia Pitagorasa łączy więc realne miejsce, antyczny przekaz i lokalną tradycję, których nie możemy już z całą pewnością złożyć w jedną historię.

👑 Pitagoras i Polikrates

Kiedy Pitagoras powrócił na Samos, wyspą rządził Polikrates, jeden z najpotężniejszych i najbardziej znanych tyranów greckich VI wieku p.n.e. To właśnie za jego panowania Samos przeżywało okres niezwykłej potęgi. Polikrates dysponował silną flotą, prowadził ekspansywną politykę i podejmował wielkie przedsięwzięcia budowlane. Z jego czasami związane są obiekty, które do dziś należą do najważniejszych zabytków wyspy, w tym monumentalna rozbudowa Heraionu i tunel Eupalinosa.

Dla Pitagorasa powrót na rodzinną wyspę nie oznaczał jednak powrotu do miejsca, w którym chciał pozostać. Arystoksenos, żyjący w IV wieku p.n.e. i będący jednym z ważniejszych wczesnych źródeł dotyczących pitagoreizmu, przekazał, że Pitagoras opuścił Samos około czterdziestego roku życia, ponieważ tyrania Polikratesa stała się dla niego nie do zniesienia. Około 530 roku p.n.e. przeniósł się do Krotonu w południowej Italii.

Dlaczego rządy Polikratesa miały mu tak bardzo przeszkadzać? Tutaj źródła nie dają nam prostej odpowiedzi. Nie znamy konkretnej kłótni pomiędzy Pitagorasem i Polikratesem ani wydarzenia, które możemy wskazać jako bezpośrednią przyczynę wyjazdu filozofa. Wiemy natomiast, czym była grecka tyrania: władza skupiała się w rękach jednego człowieka, który nie zawdzięczał swojej pozycji tradycyjnemu porządkowi politycznemu. Sam Polikrates przejął władzę na Samos siłą i utrzymywał ją dzięki swoim zwolennikom oraz potędze militarnej. Starożytne przekazy pamiętały również o Samijczykach, którzy przeciwko niemu występowali.

Trzeba przy tym uważać, żeby nie zrobić z Pitagorasa demokraty walczącego z dyktatorem w dzisiejszym rozumieniu tych słów. Jego późniejsza wspólnota w Italii była bardzo zamknięta, a pitagorejczycy sami wywierali znaczący wpływ na życie polityczne miast południowej Italii. Badacze wskazują nawet na dwie starożytne tradycje: jedną przedstawiającą Pitagorasa jako przeciwnika tyranii, drugą łączącą go z elitarnym modelem sprawowania władzy.

W tym miejscu historia Polikratesa łączy się z tradycją dotyczącą Jaskini Pitagorasa. Według tradycji związanej z dzisiejszą Jaskinią Pitagorasa filozof miał właśnie przed Polikratesem szukać schronienia wysoko na zboczach Kerkis. Nie potrafimy potwierdzić, że wydarzyło się to w tej konkretnej jaskini, ale opowieść o jego niechęci do rządów Polikratesa nie jest wyłącznie współczesną legendą turystyczną – przekaz o opuszczeniu Samos z powodu tyranii znamy ze znacznie wcześniejszej tradycji zachowanej przez Arystoksenosa.

Ostatecznie Pitagoras opuścił wyspę i udał się do Krotonu, greckiego miasta na południu Italii. I właśnie tam rozpoczął się etap jego życia, który miał sprawić, że imię Samijczyka przetrwało ponad dwa i pół tysiąca lat.

👥 Szkoła, która nie była szkołą

Około 530 roku p.n.e. Pitagoras zgromadził w Krotonie wokół siebie grupę zwolenników. Nazywanie jej „szkołą Pitagorasa” może jednak wprowadzać w błąd. Nie była to szkoła podobna do późniejszych ateńskich szkół filozoficznych. Była raczej zamkniętą wspólnotą, której członkowie nie tylko zdobywali wiedzę, ale podporządkowywali określonym zasadom całe swoje życie. Pitagoreizm łączył filozofię, religię, naukę, etykę i określony sposób postępowania.

Do wspólnoty nie przyjmowano każdego. Jamblich opisuje, że Pitagoras przed dopuszczeniem kandydata dokładnie mu się przyglądał. Interesowało go, jak odnosi się do rodziców i bliskich, z kim się przyjaźni, jak spędza czas, w jaki sposób mówi, śmieje się i milczy. Miał zwracać uwagę nawet na zachowanie, gesty i sposób poruszania się. Chciał w ten sposób ocenić charakter człowieka, zanim zdecydował, czy nadaje się on do życia we wspólnocie.

Według Jamblicha później rozpoczynała się długa próba. Kandydat przez trzy lata pozostawał poza właściwą wspólnotą i był obserwowany. Sprawdzano między innymi jego wytrwałość, samokontrolę oraz to, czy potrafi zrezygnować z pogoni za zaszczytami i sławą. Jeśli przeszedł ten etap, czekała go jeszcze trudniejsza próba – pięć lat milczenia. Uczeń miał przede wszystkim nauczyć się słuchać i panować nad własnym językiem. Szczegółowy system trzech i pięciu lat znamy z późnego przekazu Jamblicha, ale samo słynne milczenie pitagorejczyków poświadczone jest znacznie wcześniej – wspominał o nim już Isokrates w IV wieku p.n.e.

W czasie pierwszego etapu nauki uczniowie mieli nawet nie oglądać Pitagorasa. Słuchali jego nauk zza zasłony, nie mając bezpośredniego dostępu do mistrza. Dopiero ci, którzy pomyślnie przeszli okres próby, mogli znaleźć się w jego najbliższym kręgu. Późniejsza tradycja rozróżniała również różne grupy pitagorejczyków, między innymi tych, którzy skupiali się na wypowiedziach i zasadach mistrza, oraz tych dopuszczonych do głębszych studiów. Nie powinniśmy jednak zakładać, że cały ten rozbudowany system istniał w dokładnie takiej postaci już za życia Pitagorasa – znamy go przede wszystkim z późniejszych opisów wspólnoty.

Życie pitagorejczyka nie kończyło się po „lekcji”. Członkowie najbliższego kręgu mieli dzielić majątek i żyć według wspólnych zasad. Obowiązywały ich określone reguły dotyczące jedzenia, zachowania, relacji z innymi ludźmi, ćwiczenia pamięci i codziennej samodyscypliny. Część nauk zachowywano wewnątrz wspólnoty. Stąd późniejszy obraz pitagorejczyków jako grupy otoczonej tajemnicą.

Do kręgu pitagorejskiego należały również kobiety. Źródła wymieniają ich wiele, a najsłynniejszą pozostaje Theano. Późniejsza tradycja przedstawiała ją jako żonę albo uczennicę Pitagorasa, ale jej dokładna relacja z filozofem nie jest pewna. Sam fakt obecności kobiet w tradycji pitagorejskiej jest jednak istotny, szczególnie na tle ograniczonego udziału kobiet w życiu publicznym większości greckich polis.

🔥 Co się działo z tymi, których Pitagoras odrzucił?

Nie każdy kandydat przechodził selekcję. Najsłynniejsza historia dotyczy Cylona z Krotonu, człowieka bogatego, wpływowego i pochodzącego z prominentnej rodziny. Według Jamblicha chciał on zostać uczniem Pitagorasa, ale filozof uznał, że jego charakter nie odpowiada wymaganiom wspólnoty, i odmówił przyjęcia. Cylon miał odebrać tę decyzję jako upokorzenie i stać się zaciekłym przeciwnikiem pitagorejczyków.

Konflikt nie skończył się na osobistej urazie. W Krotonie narastał sprzeciw wobec politycznych wpływów pitagorejczyków. Według jednej z późniejszych relacji przeciwnicy wspólnoty zaatakowali dom Milona, słynnego zapaśnika i pitagorejczyka, w którym odbywało się zebranie. Budynek został podpalony, a wielu zgromadzonych miało zginąć. Źródła różnią się jednak zarówno w szczegółach ataku, jak i w odpowiedzi na bardzo ważne pytanie: czy Pitagoras znajdował się wtedy w środku?

Historia Cylona jest więc czymś więcej niż opowieścią o urażonym kandydacie, który zemścił się za odrzucenie. Wspólnota Pitagorasa zdobyła w Krotonie znaczące wpływy, również polityczne, a wraz z nimi pojawili się przeciwnicy. Ataki na pitagorejczyków doprowadziły ostatecznie do rozbicia ich środowiska w Krotonie i innych miastach południowej Italii.

🎵 Świat zbudowany z liczb

Dla Pitagorasa i jego uczniów liczby nie służyły jedynie do liczenia. Z czasem stały się sposobem opisywania porządku świata. Pitagorejczycy dostrzegali je w kształtach geometrycznych, ruchu ciał niebieskich, a przede wszystkim w czymś, czego na pierwszy rzut oka z matematyką wcale nie kojarzymy – w muzyce.

Pitagorejska tradycja wiązała podstawowe współbrzmienia muzyczne z niezwykle prostymi proporcjami liczbowymi. Oktawie odpowiadała proporcja 2:1, kwincie 3:2, a kwarcie 4:3. Można to łatwo wyobrazić sobie na przykładzie dwóch strun. Jeśli jedna ma dwa razy większą długość od drugiej, przy odpowiednich pozostałych warunkach ich dźwięki dzieli oktawa. Muzyka pokazywała więc coś niezwykłego: to, co ludzkie ucho odbiera jako harmonijne, można było zapisać za pomocą liczb.

Z odkryciem tej zależności związana jest jedna z najbardziej znanych opowieści o Pitagorasie. Według późniejszej tradycji filozof miał pewnego dnia przechodzić obok kuźni. Zwrócił uwagę na dźwięki wydawane przez uderzające młoty. Niektóre brzmiały razem harmonijnie, inne nie. Pitagoras miał wejść do środka, porównać ciężary młotów i odkryć, że przyjemne dla ucha współbrzmienia odpowiadają prostym proporcjom ich mas.

Historia jest piękna. Problem w tym, że eksperyment z młotami nie działa w opisany sposób. Wysokość dźwięku wydawanego przez młot nie zależy po prostu od jego ciężaru w proporcjach przedstawianych w tej opowieści. Dlatego historia o Pitagorasie spacerującym obok kuźni jest dziś traktowana jako późniejsza legenda, a nie zapis rzeczywistego odkrycia.

Sama zależność między muzyką i liczbami była jednak jak najbardziej prawdziwa. Co więcej, stała się jednym z najważniejszych osiągnięć wczesnej tradycji pitagorejskiej. Nie potrafimy tylko powiedzieć, czy odkrył ją sam Pitagoras. Najwcześniejsze pewne świadectwa matematycznego opisu harmonii pochodzą od późniejszych pitagorejczyków. Z Hippasosem, działającym w pierwszej połowie V wieku p.n.e., wiązano eksperyment, który rzeczywiście mógł wykazać takie zależności, a Filolaos w drugiej połowie V wieku wyraźnie opisywał muzyczne interwały za pomocą proporcji liczbowych. Możliwe więc, że Pitagoras znał tę zasadę i nadawał jej szczególne znaczenie, ale nie mamy podstaw, aby z pewnością przypisać mu jej odkrycie.

🔺 Tetraktys – dziesięć ukryte w czterech liczbach

Szczególne znaczenie dla pitagorejczyków miały pierwsze cztery liczby:

1 + 2 + 3 + 4 = 10

Tworzyły one tetraktys, przedstawiany jako trójkąt złożony z dziesięciu punktów:

•
• •
• • •
• • • •

Nie był to dla pitagorejczyków zwykły rysunek matematyczny. Liczba 10 była uznawana za doskonałą, a tetraktys stał się symbolem harmonii i porządku. Co ciekawe, właśnie w liczbach 1, 2, 3 i 4 mieszczą się proporcje najważniejszych współbrzmień muzycznych: 2:1, 3:2 i 4:3. Liczby, geometria i muzyka spotykały się więc w jednym symbolu.

W tradycji pitagorejskiej tetraktys miała tak wielkie znaczenie, że pitagorejczycy składali na nią przysięgi, odwołując się do tego, który przekazał im tetraktys – czyli Pitagorasa. Jeden z zachowanych akousmata, krótkich powiedzeń przypisywanych najstarszej tradycji pitagorejskiej, łączy tetraktys nawet z harmonią, w której śpiewają Syreny.

Z tego sposobu myślenia wyrastała fascynująca idea: skoro proste proporcje liczbowe odpowiadają za harmonię dźwięków, czy podobny matematyczny porządek może rządzić również całym kosmosem? W późniejszej tradycji pitagorejskiej rozwinęła się z tego słynna koncepcja harmonii sfer – wyobrażenie, że ruch ciał niebieskich tworzy kosmiczną harmonię. Trzeba jednak uważać, aby nie przypisywać całej rozwiniętej teorii samemu Pitagorasowi; jej dokładną postać znamy przede wszystkim z późniejszych źródeł i późniejszych pitagorejczyków.

I chyba właśnie tutaj najlepiej widać, dlaczego Pitagoras stał się kimś znacznie więcej niż bohaterem szkolnego twierdzenia. Liczba była dla pitagorejczyków kluczem do odnajdywania porządku w świecie – od dźwięku struny aż po budowę kosmosu.

♻️ Czy Pitagoras wierzył, że człowiek może odrodzić się jako zwierzę?

Tak – i jest to jedna z tych części nauki Pitagorasa, o których mamy zaskakująco wczesne świadectwo. Pitagoras miał wierzyć, że dusza człowieka nie umiera wraz z ciałem. Po śmierci może przejść do kolejnego ciała, a nowe wcielenie nie musi być człowiekiem. Dusza mogła odrodzić się również w zwierzęciu.

Najbardziej niezwykłą historię przekazał Ksenofanes, poeta i filozof żyjący w czasach Pitagorasa. To bardzo ważne, bo tym razem nie opieramy się na Jamblichu piszącym wiele stuleci później. Ksenofanes opowiadał, że Pitagoras zobaczył kiedyś człowieka bijącego psa. Miał go powstrzymać, mówiąc, żeby nie bił zwierzęcia, ponieważ w jego skomleniu rozpoznał głos zmarłego przyjaciela.

Brzmi to jak anegdota wymyślona po to, aby ośmieszyć filozofa – i prawdopodobnie taki był jej charakter. Jest jednak niezwykle cenna. Pokazuje, że już za życia Pitagorasa lub niedługo potem kojarzono go z przekonaniem, że ta sama dusza może przechodzić z jednego żywego stworzenia do drugiego.

Późniejsi autorzy rozwinęli ten obraz. Według tradycji Pitagoras twierdził, że sam pamięta swoje wcześniejsze wcielenia. Jednym z nich miał być Euforbos, trojański wojownik znany z Iliady. Opowiadano nawet, że w świątyni Hery rozpoznał tarczę, którą Euforbos miał posługiwać się podczas wojny trojańskiej. Heraklides z Pontu, autor z IV wieku p.n.e., należał do tych, którzy przekazywali historię o kolejnych wcieleniach Pitagorasa.

Wiara w wędrówkę dusz musiała również wpływać na stosunek pitagorejczyków do zwierząt. Jeśli bowiem dusza człowieka mogła znaleźć się w ciele innego stworzenia, jego zabicie przestawało być sprawą obojętną. Czy właśnie dlatego Pitagoras nie jadł mięsa? Do tego jeszcze wrócimy – bo starożytne źródła przygotowały nam tutaj kolejną niespodziankę.

Pitagorejska wędrówka dusz nie oznaczała jednak po prostu: „po śmierci człowiek staje się zwierzęciem”. Chodziło o coś znacznie większego. Dusza miała istnieć niezależnie od jednego ciała i przechodzić przez kolejne wcielenia. Człowiek, zwierzę, śmierć i ponowne narodziny były elementami tego samego cyklu. Sposób życia miał zaś wpływać na dalszy los duszy.

To jedna z najlepiej poświadczonych idei związanych z historycznym Pitagorasem. I zarazem jedna z najbardziej zaskakujących, jeśli znamy go wyłącznie ze szkolnej tablicy. Człowiek, którego nazwisko kojarzymy dziś przede wszystkim z trójkątem prostokątnym, dla swoich współczesnych był prawdopodobnie znacznie bardziej nauczycielem o losie duszy niż matematykiem.

🥗 Czy Pitagoras był wegetarianinem?

Gdybyśmy zaprosili Pitagorasa na obiad, wcale nie byłoby łatwo ułożyć dla niego menu. Nie wiemy nawet, czy podać mu mięso – ani czy bezpiecznie byłoby postawić na stole fasolę.

Pitagoras jest często przedstawiany jako jeden z najsłynniejszych wegetarian starożytności. Takie przekonanie dobrze pasuje do jego wiary w wędrówkę dusz. Skoro dusza człowieka mogła po śmierci znaleźć się w ciele zwierzęcia, zabijanie zwierząt i spożywanie ich mięsa stawało się problemem nie tylko kulinarnym, ale również religijnym.

Późniejsi autorzy rzeczywiście przypisywali Pitagorasowi bardzo oszczędny sposób odżywiania. W jego jadłospisie miały pojawiać się przede wszystkim chleb, miód, warzywa i inne produkty roślinne, a jedzenie miało służyć zdrowiu i zachowaniu jasności umysłu, a nie przyjemności czy przejadaniu się.

Problem w tym, że starożytne źródła nie są zgodne. Arystoksenos, jedno z wcześniejszych źródeł dotyczących pitagorejczyków, twierdził, że Pitagoras jadł mięso – miał szczególnie cenić mięso młodych koźląt i prosiąt. Inni autorzy przedstawiali go natomiast jako człowieka unikającego zabijania zwierząt i pokarmów pochodzących z istot żywych. Nie możemy więc z całą pewnością powiedzieć, że historyczny Pitagoras był wegetarianinem w dzisiejszym znaczeniu tego słowa.

A co z fasolą? To jedna z największych kulinarnych zagadek pitagorejczyków. W późniejszej tradycji zakaz jej jedzenia stał się wręcz jedną z najbardziej charakterystycznych zasad przypisywanych wspólnocie. Starożytni próbowali tłumaczyć go na wiele sposobów – fasolę łączono ze światem zmarłych, wędrówką dusz, a nawet z ludzkim ciałem. Tymczasem Arystoksenos przekazywał coś dokładnie przeciwnego: Pitagoras miał fasolę szczególnie lubić.

Jak więc wyglądał prawdziwy jadłospis Pitagorasa? Tego już prawdopodobnie nie ustalimy. Możemy natomiast powiedzieć, że jedzenie było dla pitagorejczyków częścią znacznie większej filozofii życia – miało podlegać zasadom umiaru, samokontroli i troski o duszę.

📐 Czy Pitagoras odkrył twierdzenie Pitagorasa?

To chyba największy paradoks w historii Pitagorasa. Jego nazwisko zna dziś niemal każdy właśnie dzięki twierdzeniu Pitagorasa. Tymczasem nie mamy pewności, że to Pitagoras je odkrył, a tym bardziej – że jako pierwszy je udowodnił. W najwcześniejszych źródłach dotyczących filozofa nie znajdziemy informacji, że był autorem słynnego twierdzenia. Nie wspominają o tym ani Platon, ani Arystoteles, ani ich uczniowie.

Sama zależność jest dobrze znana ze szkoły: w trójkącie prostokątnym suma pól kwadratów zbudowanych na dwóch przyprostokątnych jest równa polu kwadratu zbudowanego na przeciwprostokątnej.

A teraz pojawia się problem z nazwą „twierdzenie Pitagorasa”. Ludzie znali tę zależność na długo przed narodzinami Pitagorasa. Jednym z najbardziej fascynujących dowodów jest babilońska gliniana tabliczka znana jako Plimpton 322, pochodząca z okresu starobabilońskiego, mniej więcej z XIX–XVII wieku p.n.e. Zawiera zestawy liczb odpowiadających temu, co dzisiaj nazywamy trójkami pitagorejskimi – liczbami takimi jak 3, 4 i 5, które spełniają zależność opisywaną przez twierdzenie. Babilończycy potrafili nawet generować takie zestawy. A robili to ponad tysiąc lat przed Pitagorasem.

Nie oznacza to jednak automatycznie, że Babilończycy znali „twierdzenie Pitagorasa” dokładnie w takim znaczeniu, w jakim uczymy się go dzisiaj. Czym innym jest umiejętność obliczania odpowiednich długości i znajdowania trójek liczb, a czym innym sformułowanie ogólnego twierdzenia matematycznego i przeprowadzenie jego dowodu. Nie mamy dowodu, że Babilończycy stworzyli taki geometryczny dowód.

A może właśnie Pitagoras jako pierwszy udowodnił znaną wcześniej zależność? Tak często tłumaczy się jego związek z twierdzeniem, ale i tutaj pojawia się problem: nie zachował się żaden dowód autorstwa Pitagorasa ani żadne wczesne źródło mówiące, że taki dowód przeprowadził. Współcześni badacze podkreślają wręcz, że nie mamy podstaw, aby przypisywać mu pierwszy rygorystyczny dowód.

🐂 Pitagoras odkrywa twierdzenie i... składa w ofierze wołu

Dopiero znacznie później pojawia się historia łącząca Pitagorasa bezpośrednio ze słynnym twierdzeniem. Proklos, żyjący w V wieku n.e., a więc niemal tysiąc lat po Pitagorasie, pisał, że według badaczy dawnych dziejów twierdzenie przypisywano właśnie Pitagorasowi. Opowiadano nawet, że kiedy dokonał odkrycia, z radości złożył w ofierze wołu. Inne późne wersje rozbudowywały tę historię do ofiary z wielu wołów.

Ta opowieść jest tym ciekawsza, że nie pasuje zbyt dobrze do późniejszego obrazu Pitagorasa jako człowieka unikającego zabijania zwierząt. Nie jest to jednak wystarczający powód, aby ją odrzucić – jak już wiemy, przekazy dotyczące rzeczywistej diety Pitagorasa także nie są jednoznaczne.

Najważniejszy jest inny szczegół. Proklos nie twierdzi, że Pitagoras stworzył dowód twierdzenia. Przypisuje mu odkrycie czy też rozpoznanie zawartej w nim prawidłowości. To istotna różnica. Możliwe, że Pitagoras znał zależność dotyczącą boków trójkąta prostokątnego, być może zetknął się z podobną wiedzą pochodzącą ze Wschodu i nadał jej szczególne znaczenie. Tego jednak nie jesteśmy w stanie rozstrzygnąć.

Dlatego odpowiedź na pytanie „Czy Pitagoras odkrył twierdzenie Pitagorasa?” brzmi: nie wiemy. Wiemy natomiast, że matematyczna zależność była znana na długo przed jego narodzinami, nie mamy dowodu, że Pitagoras jako pierwszy ją sformułował ani że ją udowodnił, a bezpośrednie przypisanie mu twierdzenia pojawia się dopiero w znacznie późniejszej tradycji.

I właśnie dlatego ogromny trójkąt stojący obok pomnika Pitagorasa w Pythagorio jest trochę przewrotny. Przedstawia rzecz, z którą Pitagoras jest dziś najbardziej kojarzony – choć wcale nie jest rzeczą, o której możemy z największą pewnością powiedzieć, że była jego odkryciem.

🥊 Pitagoras wygrał igrzyska olimpijskie?!

Tak – Pitagoras z Samos naprawdę zwyciężył w starożytnych igrzyskach olimpijskich w boksie. Tyle że... nie był to nasz Pitagoras.

I właśnie tutaj łatwo wpaść w pułapkę. W starożytności imię Pitagoras nie należało wyłącznie do słynnego filozofa. Źródła wspominają również Pitagorasa z Samos, pięściarza, który zwyciężył podczas 48. igrzysk olimpijskich, rozgrywanych w 588 roku p.n.e.

Z jego występem wiąże się ciekawa historia. Pitagoras miał przyjechać do Olimpii, aby wystartować w zawodach bokserskich chłopców. Sędziowie uznali jednak, że jest zbyt dojrzały, by rywalizować w tej kategorii. Zamiast wrócić do domu, wystąpił więc w zawodach dorosłych mężczyzn – i wygrał.

Czy mógł to być młody filozof? Daty właściwie rozwiązują zagadkę. Filozof Pitagoras urodził się około 570 roku p.n.e., a olimpijskie zwycięstwo jego imiennika miało miejsce w 588 roku p.n.e. osiemnaście lat przed jego narodzinami. Olimpijczyk i filozof byli więc dwiema różnymi osobami.

Co ciekawe, zamieszanie nie jest wyłącznie współczesnym internetowym błędem. Już Diogenes Laertios, pisząc o Pitagorasie, musiał rozróżniać osoby noszące to samo imię. Wspominał Pitagorasa, który zajmował się sportem, jako inną postać niż słynny filozof.

Dlatego zdanie „Pitagoras z Samos był mistrzem olimpijskim w boksie” jest prawdziwe. Dopiero dopowiedzenie „filozof i autor słynnego twierdzenia” sprawia, że staje się fałszywe.

🔥 Jak skończyła się historia Pitagorasa?

Ostatnie lata życia Pitagorasa są równie niepewne jak wiele wydarzeń z jego młodości. Wiemy, że wspólnota pitagorejska zdobyła w miastach południowej Italii znaczące wpływy, również polityczne. Z czasem zaczęło to budzić coraz większy sprzeciw. Konflikt, o którym wspominaliśmy przy historii Cylona z Krotonu, nie zakończył się więc jedynie na urażonej dumie człowieka, którego Pitagoras nie chciał przyjąć do swojej wspólnoty.

Starożytni autorzy przekazali kilka różnych wersji wydarzeń. Według jednej z nich przeciwnicy pitagorejczyków zaatakowali ich podczas zebrania w domu Milona w Krotonie i podpalili budynek. Wielu członków wspólnoty miało zginąć. Nie będziemy jednak ponownie opowiadać całej historii pożaru – ważniejsze jest pytanie, na które źródła odpowiadają zupełnie inaczej: co stało się wtedy z Pitagorasem?

Według jednej tradycji Pitagorasa w ogóle nie było w domu Milona. Według innej znajdował się wśród zaatakowanych, ale zdołał uciec. Porfiriusz przytacza nawet opowieść, według której uczniowie mieli utworzyć ze swoich ciał przejście przez płomienie, umożliwiając mistrzowi wydostanie się z płonącego budynku. Pitagoras miał przeżyć, ale widząc śmierć swoich uczniów, stracił chęć do dalszego życia. To jednak jedna z późnych i wyraźnie dramatyzowanych wersji jego losów.

Inny przekaz mówi, że po wydarzeniach w Krotonie Pitagoras udał się do Metapontion – dzisiejszego Metaponto. I właśnie tam, około 490 roku p.n.e., miał umrzeć. Nawet sposób jego śmierci pozostaje zagadką. Według jednej wersji zmarł ze starości, według innej zagłodził się po ucieczce, a jeszcze inne tradycje łączyły jego śmierć bezpośrednio z prześladowaniami pitagorejczyków.

Pojawia się też niezwykle barwna historia związana z... polem fasoli. Uciekający przed napastnikami Pitagoras miał dotrzeć do pola porośniętego bobem. Ponieważ zgodnie z przypisywanymi mu zasadami nie chciał wejść między rośliny, zatrzymał się i został zabity przez ścigających go ludzi. To świetna legenda, zwłaszcza po naszym wcześniejszym rozdziale o jego diecie, ale trudno uznać ją za wiarygodny opis śmierci filozofa. Tym bardziej że – jak już wiemy – nawet kwestia pitagorejskiego zakazu jedzenia fasoli nie jest jednoznaczna.

Nie znamy więc dokładnej daty, miejsca ani okoliczności śmierci Pitagorasa. Najczęściej przyjmuje się, że zmarł około 490 roku p.n.e., prawdopodobnie w Metapontion. Jego wspólnota nie zniknęła jednak razem z nim. Pitagorejczycy działali dalej, a idee przypisywane Pitagorasowi były rozwijane przez kolejne pokolenia.

I może właśnie dlatego dzisiaj tak trudno odpowiedzieć na pytanie, kim naprawdę był Pitagoras. Przez następne stulecia historia człowieka z Samos mieszała się z naukami jego uczniów, późniejszym pitagoreizmem i legendami opowiadanymi o mistrzu. Z czasem granica między nimi niemal się zatarła.

🏛️ Wróćmy do pomnika

Wróćmy na nabrzeże w Pythagorio, od którego zaczęliśmy naszą historię. Pitagoras stoi tu zwrócony w stronę morza, a obok niego wznosi się ogromny trójkąt prostokątny. Pomnik powstał w 1988 roku, a jego autorem jest grecki rzeźbiarz Nikos Ikaris. Nieprzypadkowo ustawiono go właśnie tutaj – w miejscu noszącym dziś imię najsłynniejszego mieszkańca starożytnego Samos.

Po poznaniu historii Pitagorasa ten pomnik można jednak zobaczyć trochę inaczej. Trójkąt przypomina o twierdzeniu, które rozsławiło jego imię, choć nie potrafimy udowodnić, że to właśnie on je odkrył. Morze przed nim przywołuje podróże, które według starożytnych przekazów zaprowadziły go do Egiptu i Babilonii. Góry Samos kryją jaskinię, w której – według miejscowej tradycji – miał szukać schronienia przed Polikratesem. A gdzieś stąd wyruszył w drogę do południowej Italii, gdzie stworzył wspólnotę, dzięki której jego idee przetrwały kolejne stulecia.

Kim więc naprawdę był? Filozofem? Nauczycielem? Przywódcą niezwykłej wspólnoty? Człowiekiem przekonanym, że dusza może przechodzić z jednego ciała do drugiego? A może również badaczem liczb i matematycznych zależności, jak zapamiętała go późniejsza tradycja? Po ponad 2500 latach trudno już oddzielić człowieka od legendy, która wokół niego narosła.

Jednego możemy być pewni – Pitagoras pochodził z Samos. I może właśnie dlatego warto zatrzymać się przy jego pomniku trochę dłużej. Nie tylko po to, żeby zrobić zdjęcie przy słynnym trójkącie, ale żeby spojrzeć na niego jak na człowieka, którego historia zaczęła się właśnie na tej wyspie.

Bo Pitagoras to znacznie więcej niż a² + b² = c².

Twój e-mail:
Treść wiadomości: