Powiązane linki
Zabytki na wzgórzu Filerimos
Pozostałości starożytnego Ialissos znajdują się na wysokości 267 m n.p.m., na płaskim szczycie wzgórza Filerimos.
Dowiedziono, że kult pogański sięga co najmniej IX w. p.n.e. Jednak do dziś przetrwały jedynie fundamenty sanktuarium Ateny i Zeusa z IV w. p.n.e.
Była to świątynia heksastylowa* z tetrastylowym portykiem**. Wewnątrz, w centralnej części, stał posąg kultowy otoczony z trzech stron kolumnadą koryncką.
Kilka głowic z kolumn korynckich poukładanych jest na ruinach sanktuarium.
Na przełomie V i VI w. n.e. część pogańskiej świątyni posłużyła jako fundament dużej trójnawowej wczesnochrześcijańskiej bazyliki.
Do dziś, w dobrym stanie, zachowała się chrzcielnica w kształcie krzyża.
* Świątynia heksastylowa, to grecka lub rzymska budowla krótsza posiadała dokładnie sześć kolumn w przedniej fasadzie, czyli wzdłuż krótszych boków. Przykładami są Hefajstejon na Starożytnej Agorze w Atenach lub Świątynia Posejdona w Sunion.
** Tetrastylowy portyk, czyli ganek przed wejściem z zadaszeniem opartym na czterech kolumnach ustawionych w jednej linii.
Na zboczu wzgórza, około 30 metrów poniżej płaskowyżu, znajduje się fontanna z IV w. p.n.e. Do zabytku prowadzą kamienne stopnie. Portyk z sześcioma kolumnami doryckimi prowadził do fontanny z dużym, podłużnym zbiornikiem skrytym za kolejnymi 6 kolumnami. Do zbiornika woda doprowadzana była z zamkniętej cysterny poprzez wylewy w kształcie głowy lwa.
Cała fontanna postawiona została z piaskowca w stylu doryckim.
Odrestaurowana została pod rządami włoskimi w latach 1927-1928 i jest uznana za jeden z najwspanialszych zabytków Wysp Dodekanezu.
Zakon Joannitów w latach od 1309 do 1522 postawił na wzgórzu Filerimos nowe budowle, bez dbałości o zabytki z czasów pogańskich.
Na początku XIV w. powstał kościół Matki Boskiej, który zastąpił wcześniejszy, bizantyjski.
W XV wieku dobudowane zostały dwie kaplice ze sklepieniem krzyżowym, obecnie odrestaurowane. Wsporniki północnej kaplicy noszą herb wielkiego mistrza Aubussona, podczas gdy gotycka nisza w południowej kaplicy skrywała słynną ikonę Matki Boskiej z Fileremos, talizman średniowiecznego Rodos.
Obecnie mocno odrestaurowana dzwonnica, stojąca na szczycie centralnej absydy wczesnochrześcijańskiej bazyliki, pochodzi z tego samego okresu.
Kawałek drogi za zabudowaniami klasztornymi znajdują się mury i zamek. Fortyfikacja długości około 700 metrów ma nieregularny kształt i obejmuje powierzchnię około 2000 m2. Prawdopodobnie istniało dodatkowe ogrodzenie od strony północnej, o planie rombu.
Zamek Filerimos był oblegany przez Genueńczyków w 1248 roku i przez Joannitów w 1306 roku.
11 listopada 1306 roku wzgórze zdobyli Rycerze Zakonu Joannitów. Stacjonowało w nim wówczas 300 Turków. Joannici, po zdobyciu fortu, wszystkich Turków zabili.
We wrześniu 1404 roku przeorat, czyli pełnienie obowiązku przełożonego domu zakonnego, został przydzielony rycerzowi o. Johannesowi Tensarowi.
Przebudowa budowli na wzgórzu odbyła się pod wodzą Wielkiego Mistrza Pierre'a d'Aubussona. Stąd można spotkać jego herb.
W 1480 roku Joannici wzmocnili fortyfikacje w obawie przed Turkami.
Fort jest w dobrym stanie po włoskiej restauracji przed II wojną światową.
Ciekawostka
Matka Boża z Filerimos to bizantyjska ikona Bogurodzicy datowana na XI lub XII w.
Ikona wykonana jest na drewnie o wymiarach 44×36 cm. Przedstawia głowę Matki Boskiej lekko pochyloną w kierunku lewego ramienia. Twarz jest owalna z długim nosem typowym dla stylu bizantyjskiego.
Sława ikony wynika z cudów przypisywanych jej wstawiennictwu, głównie podczas oblężenia Rodos w 1480 roku.
W 1522 roku wyspę przejęło Imperium Osmańskie, Zakon Joannitów musiał szybko opuścić Rodos. Mógł zabrać ze sobą wszystko co zdoła umieścić na statkach.
Ikona została umieszczona na maszcie jednego z okrętów.
Gdy Zakon objął w posiadanie Maltę, umieścił ikonę w kościele św. Wawrzyńca. Gdy w XVI w. Zakon przeniósł swoją siedzibę do Valetty, stolicy Malty, ikona została umieszczona w specjalnie wybudowanej kaplicy przy Konkatedrze św. Jana.
W 1798 roku, podczas francuskiej inwazji na Maltę, Zakon Joannitów został wypędzony z wyspy. Mógł zabrać ze sobą niektóre relikwie.
Ikona, fragment Prawdziwego Krzyża i ręki Jana Chrzciciela zostały Pawłowi I z Rosji, który objął stanowisko Wielkiego Mistrza w Sankt Petersburgu.
W Rosji ikonę ponownie pokryto złotem i kamieniami szlachetnymi.
Z uwagi na kruchość oryginału i obawę o stan ikony podczas noszenia na procesjach, car Mikołaj I nakazał wykonanie kopii. Kopia ta znajduje się obecnie w papieskiej bazylice Matki Boskiej Anielskiej w Asyżu.
Relikwie przetrwały rewolucję październikową. Zostały wywiezione z Rosji Sowieckiej przez Marię Fiodorownę w1920 roku. Dalej, córki przekazały przewodniczącemu synodu Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej na uchodźctwie.
W 1932 roku przewieziono relikwie do Belgradu i oddano pod opiekę królowi Jugosławii, Aleksandrowi I. Do 1941 roku były przechowywane w pałacu królewskim w Dedinje, gdy z obawy przed inwazja nazistowska zostały przeniesione do klasztoru w Czarnogórze.
W 1951 roku oddział jugosłowiańskich sił specjalnych zdobył relikwie i potajemnie umieścił je w skarbcu muzeum w Cetyni. Ich obecność tam została publicznie ujawniona dopiero w 1993 roku, z okazji wizyty rosyjskiego patriarchy Aleksego II Moskiewskiego.
W grudniu 2024 r. przewodniczący Izby Reprezentantów Malty otrzymał od przewodniczącego parlamentu replikę obrazu Matki Boskiej z Filermos jako potwierdzenie historycznego związku Malty z ikoną.
Filerimos na Rodos
Ialissos i Filerimos to dwa miejsca oddalone od siebie o około 5 km. Historia jest jednak na tyle powiązana, że nie można opowiadać o nich osobno.
Współczesne Ialissos to typowo turystyczne miasteczko ze wszelkim co jest potrzebne w trakcie wakacji. Długa i piaszczysta plaża jest lubiana szczególnie przez rodziny z dziećmi, gdyż długo płytkie wejście do morza z turkusową wodą zapewnia dzieciom zabawę na cały dzień.
W odległości około 5 km od plaży znajduje się wzgórze Filerimos. Zabudowania klasztorne, zbudowane przez Zakon Joannitów, powstały na akropolu starożytnego Ialissos, częściowo zakrywając wcześniejsze budowle lub nawet niszcząc je przez wykorzystanie materiałów budowlanych z pogańskich świątyń na nowo-powstające zabudowania.
Starożytne miasto Ialissos rozciagało się wokół wzgórza Filerimos. Wg archeologów, było zamieszkane już w XV w. p.n.e.
Według jednej z hipotez, wzgórze przyjęło nazwę Filerimos około XIII w. za sprawą pustelnika*, który w XII w. przyjechał z Jerozolimy z ikoną Matki Boskiej.
Filerimos, inaczej Philerēmos oznacza "przyjaciel samotoności": gdyż philos to "przyjaciel" i erēmos to "samotny".
* Pustelnik, zwany także eremitą, to osoba, która z pobudek religijnych decyduje się na życie w izolacji, poświęcając się całkowicie modlitwie i ascezie. Pierwsi eremici pojawili się w III wieku na terenach Egiptu i Palestyny. Często byli szanowani przez ludność a nawet otaczani czcią. Radzono się ich w najróżniejszych sprawach duchowych. Eremici wywarli wpływ na tworzenie się zakonów o surowej regule takich jak np. karmelici.
Historia Ialissos
Trudno sformułować początki osadnictwa, jednak znaleziska dowodzą, że już na początku II tysiąclecia p.n.e., Rodos było zamieszkane przez minojskich Kreteńczyków*. W XVI w. p.n.e. osada minojska Ialyssos była jednym z największych miast na Morzu Egejskim.
Kultura kreteńsko-minojska zyskała nazwę od mitycznego Minosa, króla Krety, syna Zeusa i Europy. Kultura minojska jest uważana za najwcześniejszą zaawansowaną cywilizację w Europie. Ogólnie okres minojski datowany jest na czas od ok. 2000 do 1100 r. p.n.e.
Od ok. 1450 r. p.n.e., w odkrywkach i znaleziskach, zauważany jest duży wpływ kultury mykeńskiej.
W XI w. p.n.e., gdy Rodos zostało przejęte przez Dorów, na wyspie powstały trzy duże miasta Ialissos, Lindos i Kamiros. Wg greckiej mitologii, miasta zostały założone przez trzech braci, będących wnukami Heliosa, boga słońca oraz nimfy o imieniu Rodos.
Znaczenie trzech miast na Rodos zostało wzmocnione dzięki temu, że w VII w. p.n.e., wspólnie z Kos, Knidos (dzisiejsza południowo-zachodnia Turcja) i Halikarnas (dzisiejsze Bodrum w Turcji) założyli ligę sześciu Polis, tzw. Heksapolis Dorycki.
Każde z miast-państw na wyspie tworzyło niezależną gospodarkę. Jednak wydaje się, że żyły w zgodzie, gdyż w 408 r. p.n.e. podjęły wspólną decyzję, chociaż podobno z inicjatywy Ialissos, o wybudowaniu stolicy na północnym cyplu wyspy mimo, że zdawały sobie sprawę o konsekwencjach, czyli stopniowym upadku dotychczasowych osad.